|
|
TANIMI
Elektrik, durağan ya da devingen yüklü parçacıkların yol açtığı
fiziksel olgudur. Elektrik yükü, maddenin ana niteliklerinden biridir
ve temel parçacıklardan kaynaklanır. Elektrik olgusunda rol oynayan
temel parçacık yükü, negatif işaretli olan elektrondur. Elektriksel
olgular çok sayıda elektronun bir yerde birikmesiyle ya da bir yerden
başka yere hareket etmesiyle ortaya çıkar. Elektrik olgusunda rol
oynayan diğer parçacık yükü, pozitif işaretli olan protondur.
Elektrik yüklü cisimler mıknatıs gibidir: negatif ve pozitif yüklü
cisimler birbirini çeker, ama aynı elektrikle yüklü olan iki cins
birbirini iter.
Elektrik insanoğluna, son derece kullanışlı bir enerji çeşidi
sağlamıştır. Isınma, aydınlanma, haberleşme gibi amaçlarla, ayrıca
makinelerde ve elektronik alanında büyük ölçüde elektrikten
yararlanılmaktadır.
TARİHİ
Eski Yunanlılar, kehribarın bir kürk parçasına sürtülmesi sonucunda
kuştüyü gibi hafif cisimleri çekme özelliği kazandığını
gözlemlemişlerdi. Elektriği ilk olarak ciddi anlamda inceleyen bilim
adamı William Gilbert, 16. yüzyılın sonlarında, statik elektrikle
magnetizma arasındaki ilişki üzerinde araştırmalar yaptı. Elektrik
yüklerinin eksi ve artı olarak belirlenip adlandırılmasına da
gerçekleştirdi. 1767’de Joseph Priestley, elektrik yüklerinin
birbirlerini, aralarındaki uzaklığın karesiyle ters orantılı olarak
çektiklerini buldu.
19. yüzyılın başında Alessandro Volta, elektrik pilini icat etti. Davy,
1808’de elektrik akımı taşıyan iki kömür elektrotu birbirinden ayırarak
bir ark oluşturmayı başardı. Ve böylece elektriğin ışık ya da ısı
enerjisine dönüşebileceğini gösterdi. 1820’de Hans Christian Orsted,
içinden elektrik akımı geçen bir iletkenin yakınındaki bir mıknatıs
iğnesinin saptığını gözlemleyerek, elektrik akımının iletken çevresinde
bir magnetik alan oluşturduğu sonucuna vardı.
Elektriğin laboratuar duvarlarını aşıp sanayideki ve günlük yaşamdaki
yerini alması süreci 19. yüzyılın ikinci yarısında başladı. 1873’te
Zénobe-Théopline Gramme, elektrik enerjisinin havai hatlar aracılığıyla
etkin bir biçimde iletilebileceğini gösterdi. A. Edison’ın 1881’de ilk
elektrik üretim merkeziyle dağıtım şebekesini New York’ta kurması
,elektrik enerjisinin evlerde ve sanayide yaygın olarak kullanılmasının
başlangıcı oldu .
Elektronun bulunması, diyotun ve triyot lambanın icadı, elektroniğin ayrı bir bilim dalı olarak gelişmesinin başlangıcı oldu.
TEMEL BİLGİLER
ELEKTRİK AKIMI
Yüklü temel parçacıklar (- yüklü elektronlar ve + yüklü protonlar),
iyonlar (bir ya da daha çok elektron yitirmiş ya da kazanmış atomlar)
ve delikler (artı yüklü parçacık olarak düşünülebilen elektron
eksikliği) gibi elektrik yükü taşıyıcılarının devinimlerinin ortak adı.
Elektrik yükünün elektronlarca taşındığı bir tel içinde ki akım , birim
zamanda telin herhangi bir noktasından geçen yük miktarının ölçüsüdür.
ELEKTRİK DEVRESİ
Elektrik akımının iletilmesini sağlayan, iletken ya da iletkenler
zinciri ve öğeler dizisidir. Bir elektrik devresinde, akımı oluşturan
yüklü parçacıklara enerji veren pil ya da üreteç türü bir aygıt ile
lambalar; elektrik motoru ya da elektronik bilgisayar gibi akım
kullanan aygıtlar ve bağlantı telleri ya da iletim hatları bulunur.
Öğeler birbiri ardına (seri) ya da yan yana (paralel) bağılıdır.
Ülkemizde yerleşim alanları üstünden geçen ve zaman zaman evlerin çok
yakınlarına kadar gelen yüksek gerilim hatları başka bir tehlike
kaynağıdır. Bu gibi yerlerde televizyon antenlerin düzeltilmesi için
dama çıkılması başlı başına ayrı bir tehlikedir. Çocukların
uçurtmalarını almak için bir sopayla tellere dokunmaya kalkışmaları
ölümle sonuçlanan kazalara yol açmaktadır. Bu hatlara 20 m. den daha
yakına gelmek son derece tehlikelidir.
ELEKTRİK BİRİMLERİ
Bir elektrik hattında, iletkenlerden bir tanesi ötekine oranla daha çok
elektrik yüklüdür: aradaki fark, volt olarak ölçülen gerilimi meydana
getirir.
Akımın amper olarak ölçülen şiddeti, hattın belirli bir noktasından geçen elektron sayısıdır.
Güç, duruma göre üretilen veya tüketilen bir çeşit enerji miktarıdır.
Watt olarak ifade edilen bu güç, şiddetle gerilimin çarpımından elde
edilir.
ELEKTRİK İLETKENLERİ
İletkenlik özellikleri nedeniyle elektrik akımını bir yerden başka bir
yere taşımaya elverişli olan maddelerdir. Bunlar hemen her zaman,
kablolar ya da teller şeklinde kullanılır. En iyi elektrik iletkeni
gümüştür; ancak parasal nedenlerden ötürü neredeyse her zaman bakırdan
yararlanılır.
ELEKTRİK ÜRETECİ
Buhar türbini, hidrolik türbin ya da içten yanmalı bir motor tarafından
üretilen mekanik enerjiyi elektrik enerjisine çeviren makinelerin ortak
adıdır.
ELEKTRİK YÜKÜ
Elektrik akımlarında akan ya da metal olmayan iki farklı cismin
birbirine sürtülmesi durumunda cisimlerin yüzeyinde biriken elektrik
miktarıdır.
ELEKTRİK MOTORU
Elektrik enerjisini mekanik enerjiye dönüştüren makinedir.Bu dönüşümün
tersini gerçekleştiren, bir başka deyişle mekanik enerjiyi elektrik
enerjisine dönüştüren makineler ise elektrik üreteci olarak anılır.
DAĞITIMI
Elektrik enerjisinin büyük üstünlüğü, bir kablo şebekesiyle yüksek
geriliminde taşınabilme ve dağıtılma kolaylığıdır, çünkü gerilim ne
kadar yüksek olursa elektrik en az kayıp o kadar uzağa taşınabilir.
Bugünkü yüksek gerilim hatları 765000 volta ulaşır. Akım, abonelere
dağıtılmadan önce, onu alçak gerilimli (110 ve 220 volt) akıma
dönüştürecek transformatörlerden geçirilir.
Saate, güne veya mevsime göre, enerjisi fazla olan şebeke, enerjisi az
olanı besleyebilsin diye, çeşitli bölgelerin elektrik şebekeleri
birbirine bağlanır.
Günümüzde, doğal enerji kaynakları kıt olan ülkelerde nükleer elektrik
santralleri yapma eğilimi vardır. Ama bunlar da ciddi tehlikeler
doğurmaktadır. Bu yüzden şimdi güneş enerjisinden yararlanmak için
projeler yapılmaktadır.
Dünyanın büyük hidroelektrik santrallerinden bazıları
Adı ve ülkesi Elektrik gücü (kw)
Brezilya 10 710 000
Grand Coulee(A.B.D.) 9 780 000
Guri (Venezulea) 6 500 000
Sayansk (S.S.C.B.) 6 400 000
Krasnoyarsk (S.S.C.B.) 6 096 000
Paula Alfonso (Brezilya) 5 942 000
Churchill Falls (Kanada) 5 225 000
Bratsk (S.S.C.B.) 4 600 000
Suhovo (S.S.C.B.) 4 500 000
Assuan (Mısır) 2 100 000
Keban (Türkiye) 1 360 000 |
|
Ana Sayfa
